Zonder vrijheid geen werkelijk geluk

In mijn werk houd ik me dagelijks bezig met geluk, positieve psychologie en positieve gezondheid. Met veerkracht, zingeving en vooral met eigen regie: de mogelijkheid om zelf richting te geven aan je leven en keuzes te maken die bij jou passen. Maar onder al die begrippen ligt iets wat zo vanzelfsprekend lijkt dat we het bijna vergeten.

Vrijheid.

De vrijheid om te studeren, te werken, mijn eigen geld te verdienen, zelf te bepalen met wie ik leef, of ik kinderen krijg, wat ik aantrek, wat ik geloof en wat ik met mijn lichaam doe. Want eigen regie bestaat alleen bij de gratie van vrijheid. Als anderen uiteindelijk bepalen hoe jij behoort te leven, wat je mag dragen, geloven, denken of kiezen, blijft er van eigen regie weinig over.

Precies daarom schrijf ik dit stuk. Omdat ik het gevoel heb dat er iets kantelt. Niet vanuit één duidelijke hoek, maar vanuit verschillende richtingen tegelijk. Subtiel, geleidelijk en daardoor misschien juist zo moeilijk zichtbaar.

Steeds vaker lijkt de vrijheid van vrouwen weer voorwaarden te krijgen.

Ik ben opgegroeid met het idee dat vrouwen gelijkwaardig zijn aan mannen en dat die gelijkwaardigheid niet meer ter discussie stond. Niet hetzelfde. Wel gelijkwaardig.  Juist daarom valt me op hoe ongemerkt die vanzelfsprekendheid weer ter discussie lijkt te komen. Niet doordat iemand openlijk zegt dat vrouwen hun rechten moeten inleveren. Het zit veel subtieler in ideeën over hoe een vrouw zich hoort te gedragen, hoe vrij zij mag zijn, welke rol bij haar ‘past’, wat goed moederschap is, wat een man van haar mag verwachten en hoeveel ruimte zij mag innemen.

En juist dat maakt het zo moeilijk zichtbaar: het komt van alle kanten. Uit werelden die elkaar op vrijwel alles bestrijden, klinkt ineens een opvallend vergelijkbare boodschap over vrouwen.

Niet: wie wil jij zijn? Maar: wie hoor jij te zijn?

Niet als één georganiseerde beweging. Geen staatsgreep. Geen wet die vrouwen morgen verbiedt te werken. Geen rode gewaden op het Binnenhof. Juist subtiel, ogenschijnlijk losse ideeën die langzaam dezelfde norm aanscherpen rond wat een vrouw hoort te zijn. Niemand trekt aan hetzelfde touw, en toch lijkt de ruimte voor vrouwen stukje bij beetje kleiner te worden.

De woorden verschillen. De verpakking verschilt. De bron verschilt.

• Soms komt het uit streng-islamitische kringen, waar kuisheid, eer en de bedekking van vrouwen nog altijd als maatstaf voor goed vrouw-zijn kunnen gelden.
• Soms uit streng-gereformeerde kring, waar een door God gegeven rolverdeling tussen man en vrouw wordt verdedigd en gelijkwaardigheid niet vanzelfsprekend dezelfde vrijheid betekent.
• Soms uit de manosphere, waar jonge mannen wordt voorgehouden dat een ‘goede vrouw’ seksueel terughoudend, volgzaam en vooral niet te dominant hoort te zijn.
• Soms uit politiek-conservatieve hoek, waar biologische verschillen tussen jongens en meisjes worden aangevoerd als reden voor verschillende leertrajecten en verwachtingen.
• En soms uit een heel andere hoek: progressieve kringen die zo beducht zijn om discriminerend of intolerant over te komen, dat kritiek op patriarchale normen binnen religieuze of culturele minderheden soms voorzichtiger wordt. Wat we elders zonder aarzelen vrouwonvriendelijk zouden noemen, lijkt dan ineens moeilijker te benoemen zodra cultuur, religie of identiteit meespeelt.

Verschillende werelden, verschillende argumenten, maar telkens wordt opnieuw aan dezelfde grens getornd, hoeveel vrijheid krijgt een vrouw om zelf te bepalen wie zij is en hoe zij leeft? Het komt van zoveel kanten tegelijk. Zien we dat eigenlijk wel?

Onderdrukking wordt niet minder onderdrukkend wanneer zij een religieuze achtergrond heeft. Neem de hoofddoek. Natuurlijk heeft een volwassen vrouw in een vrije samenleving het recht een hoofddoek te dragen. Maar voor mij houdt vrijheid daar niet op. Vrijheid is niet alleen het recht om hem te dragen. Vrijheid is ook het recht om hem af te doen. Zonder verstoting. Zonder familie-eer te beschadigen. Zonder voor onzedelijk te worden uitgemaakt. Zonder sociale of religieuze intimidatie.

De interessantste vraag is daarom niet alleen:

kiest zij hiervoor?

Maar vooral:

wat gebeurt er wanneer zij anders kiest?

Daar zie je hoeveel vrijheid er werkelijk is.

Waarom zijn het bovendien zo vaak het lichaam, de kleding en de seksualiteit van vrouwen waarop de moraal van een gemeenschap zichtbaar moet worden gemaakt? Waarom moet de zelfbeheersing van mannen zo vaak worden georganiseerd via de kleding en kuisheid van vrouwen?

Dat is geen aanval op de islam. Het is kritiek op een idee. En ik maak precies hetzelfde bezwaar wanneer dat idee uit mijn eigen culturele traditie komt. Nederland hoeft voor patriarchaat niet naar Mekka te kijken. De christelijke geschiedenis kent genoeg ideeën over gehoorzame echtgenotes, mannelijke gezinshoofden en verschillende door God gegeven rollen voor mannen en vrouwen. Ook binnen orthodox-christelijke gemeenschappen bestaan dergelijke opvattingen nog altijd.

Dan geldt dezelfde meetlat. Een patriarchale opvatting wordt niet vrijer omdat er een kruis boven de voordeur hangt.

Godsdienstvrijheid beschermt het geloof van een vrouw. Niet het recht van een gemeenschap om haar leven voor haar in te richten. En ondertussen groeit online nog een andere wereld.

De manosphere.

Een wereld waarin oude ideeën over vrouwen soms worden verkocht alsof een nieuwe generatie mannen zojuist een revolutionaire waarheid heeft ontdekt. High-value women. Bodycount. Submissive. Tradwife. Alpha male.

In de vrouwonvriendelijke hoeken van die wereld blijkt de ideale vrouw opvallend vaak jong, aantrekkelijk, seksueel terughoudend, zorgzaam en vooral niet te dominant. Ze mag succesvol zijn, zolang haar succes hem niet bedreigt. Zelfstandig, zolang ze uiteindelijk begrijpt dat de man de leiding neemt.

Het klinkt nieuw en rebels. Maar die revolutionaire ontdekking lijkt verdacht veel op een eeuwenoud idee:

de man bepaalt de maatstaf waaraan een ‘goede vrouw’ moet voldoen.

En dan zijn er de biologische verschillen tussen mannen en vrouwen. Natuurlijk verschillen mannen en vrouwen op allerlei manieren. Daar zit voor mij het probleem niet. Het probleem begint wanneer uit zulke verschillen conclusies worden getrokken over hoe een individuele vrouw haar leven zou moeten leiden.

• Zorgzaam wordt dan al snel: dus jij hoort bij de kinderen.
• Sterk wordt: dus hij hoort te leiden.
• Beschermend wordt: dus hij bepaalt de grenzen.

En precies daar verdwijnt eigen regie. Want een gemiddelde bepaalt niet wie ík ben, wat bij míj past of welk leven ik wil leiden.

Het probleem zit niet in het verschil. Het probleem zit in dat ene woordje: dus.

Mannen en vrouwen verschillen, dus jij hoort daar. Dat kleine woordje heeft vrouwen eeuwen gekost om los te komen van rollen die anderen voor hen hadden bedacht. En precies daar raken al die ogenschijnlijk verschillende werelden elkaar.

• De één beroept zich op de Koran.
• De ander op de Bijbel.
• De volgende op biologie.
• Weer een ander op de natuurlijke orde.
• En weer een ander wordt zo voorzichtig met kritiek uit angst intolerant te lijken, dat ook patriarchale ideeën nauwelijks nog ter discussie worden gesteld.

Ze zijn niet hetzelfde. Dat wil ik ook helemaal niet beweren. Maar ik kijk steeds minder naar het etiket en steeds meer naar het resultaat.

En precies daar zit mijn onrust: ik zie een kanteling.

Niet één georganiseerde beweging. Niet één ideologie. Juist het tegenovergestelde. Vanuit verschillende hoeken wordt opnieuw bepaald wat mannelijkheid en vrouwelijkheid zouden moeten betekenen. En juist doordat die boodschappen uit totaal verschillende werelden komen, vallen ze misschien minder op.

Maar mensen worden niet alleen beïnvloed door wat verboden of verplicht is. We worden ook gevormd door wat we voortdurend horen, zien en bevestigd krijgen.

Psychologisch onderzoek naar genderstereotypen laat zien dat zulke beelden invloed hebben op hoe we naar anderen en naar onszelf kijken: welke eigenschappen we verwachten, hoe we gedrag interpreteren en welke rollen we passend gaan vinden.

Het zijn bovendien niet alleen vrouwen die boodschappen ontvangen over wat een ‘goede vrouw’ is. Ook mannen krijgen voortdurend te horen wat een ‘echte man’ behoort te zijn. Sterk. Dominant. Beschermend. Seksueel succesvol. Niet te kwetsbaar. Niet te zacht. Degene die leidt.

De American Psychological Association heeft beschreven dat druk om aan traditionele mannelijkheidsnormen te voldoen samen kan gaan met het minder uiten van kwetsbare emoties. Het Nederlandse Jeugdinstituut waarschuwt daarnaast dat jongeren die dieper in de manosphere terechtkomen vaker worden geconfronteerd met vijandige ideeën over vrouwen, feminisme en maatschappelijke gelijkheid.

De coronaperiode maakte bovendien voor iedereen zichtbaar hoe sterk sociale normen, herhaling en communicatie ons gedrag kunnen beïnvloeden. Wat we vaak genoeg horen, zien en om ons heen bevestigd krijgen, kan langzaam vertrouwd en vanzelfsprekend gaan voelen.

En juist dat mechanisme maakt mij hier alert.

Als mannen en vrouwen vanuit steeds meer hoeken dezelfde soort boodschappen krijgen over wat mannelijk en vrouwelijk hoort te zijn, kan ongemerkt verschuiven wat we normaal gaan vinden.

• Niet alleen over vrouwen.
• Ook over mannen.
• En vooral over de verhouding tussen beiden.

Vrijheid kan juridisch volledig blijven bestaan terwijl de culturele en psychologische ruimte om haar te gebruiken langzaam kleiner wordt.

• Eerst verandert de taal.
• Dan de norm.
• Dan wat we van elkaar verwachten.

Misschien is dat de kanteling waar ik me zorgen over maak. Niet omdat vrouwen morgen hun stemrecht verliezen of niet meer mogen werken. Zo gaat het meestal niet. Maar omdat vanuit steeds meer richtingen opnieuw legitimiteit wordt gegeven aan het idee dat de vrijheid van vrouwen grenzen mag hebben zodra religie, cultuur, traditie, biologie of verwachtingen van mannen daarom vragen. 

The Handmaid’s Tale is fictie. Maar het ongemakkelijke eraan is herkenbaar: een samenleving verandert niet in één nacht. Vrijheid verdwijnt zelden in één klap. Ze wordt stukje voor stukje kleiner, terwijl iedere afzonderlijke verschuiving nog te onbeduidend lijkt om alarm over te slaan.

Totdat iets wat ooit vanzelfsprekend was, ineens opnieuw moet worden verdedigd. Misschien hoort juist daarom dit stuk thuis op een website over geluk en positieve gezondheid. Want eigen regie vraagt meer dan veerkracht, zelfvertrouwen of een positieve mindset.

Het vraagt de vrijheid om zelf richting te geven aan je leven.

Zonder vrijheid geen werkelijk geluk.