Eigen regie is een belangrijk begrip binnen Positieve Gezondheid. Maar juist daar ontstaat soms een misverstand. Want als mensen zelf de regie voeren, betekent dat dan dat professionals, leidinggevenden of organisaties een stap terug moeten doen en iemand het verder zelf moet uitzoeken? Juist niet.
Eigen regie gaat niet over mensen aan hun lot overlaten. Het gaat over ruimte creëren waarin iemand zoveel mogelijk invloed kan hebben op keuzes die zijn of haar eigen leven, gezondheid en werk raken. Dat klinkt misschien als een klein verschil. In de praktijk is het een wezenlijk andere manier van kijken, luisteren en samenwerken.
Eigen regie begint niet bij: wat moet jij doen?
We zijn gewend om bij een probleem vrij snel naar een oplossing te zoeken.
- Iemand ervaart stress.
- Een medewerker dreigt uit te vallen.
- Een patiënt houdt een leefstijladvies niet vol.
De reflex is dan begrijpelijk: analyseren wat er misgaat en bedenken wat iemand anders zou moeten doen. Beweeg meer. Stel betere grenzen. Neem vaker pauze. Ga anders met stress om. Maak een planning. Vraag hulp. Zorg beter voor jezelf.
Het kunnen allemaal verstandige adviezen zijn. Maar er ontbreekt iets wanneer we niet eerst onderzoeken wat voor die persoon zelf belangrijk is. Daar begint eigen regie.
Niet bij:
“Dit is wat jij moet veranderen.”
Maar eerder bij:
“Wat speelt er voor jou? Wat is voor jou belangrijk? En wat zou jij zelf graag anders willen?”
Positieve Gezondheid kiest bewust voor die bredere benadering. Het accent ligt niet uitsluitend op ziekte of problemen, maar op de mens, diens veerkracht, wat het leven betekenis geeft en het vermogen om met fysieke, emotionele en sociale uitdagingen om te gaan en daarbij zoveel mogelijk eigen regie te voeren.
Eigen regie is niet hetzelfde als zelfredzaamheid
Hier ontstaat vaak verwarring. Wanneer iemand iets zelf kan doen, spreken we al snel over zelfstandigheid of zelfredzaamheid. Maar eigen regie gaat over iets anders. Iemand kan bijvoorbeeld veel ondersteuning nodig hebben en toch zelf regie voeren.
Denk aan iemand die door ziekte of een beperking afhankelijk is van anderen. Die persoon kan misschien niet zelfstandig boodschappen doen, zich verzorgen of naar een afspraak reizen. Maar hij kan wel aangeven wat voor hem belangrijk is, welke hulp bij hem past, wanneer hij iets wil en hoe hij zijn leven wil inrichten.
Omgekeerd kan iemand heel zelfstandig functioneren en toch weinig eigen regie ervaren. Bijvoorbeeld een werknemer die uitstekend presteert, maar nauwelijks invloed heeft op zijn werk, voortdurend moet voldoen aan verwachtingen van anderen en geen ruimte ervaart om bespreekbaar te maken wat hij nodig heeft. Juist daarom is het belangrijk eigen regie niet gelijk te stellen aan: je moet het zelf kunnen.
Ook in een praktijkhandreiking over Positieve Gezondheid wordt expliciet gewaarschuwd voor die verwarring, meer eigen regie betekent niet dat iemand alles zelfstandig moet kunnen. Autonomie bestaat bovendien in gradaties.
Het gevaar van een verkeerde interpretatie
Wanneer eigen regie wordt vertaald als de verantwoordelijkheid ligt bij jou, kan een goedbedoelde visie zelfs het tegenovergestelde effect krijgen. Een medewerker die overbelast raakt, krijgt dan bijvoorbeeld te horen dat hij beter voor zijn eigen vitaliteit moet zorgen. Een patiënt moet zelf zijn leefstijl veranderen. Een werknemer moet zijn grenzen beter bewaken. Maar mensen functioneren nooit los van hun omgeving.
- Je kunt iemand vragen vaker pauze te nemen, maar als de werkdruk structureel te hoog is, blijft het probleem bestaan.
- Je kunt iemand stimuleren grenzen aan te geven, maar als tegenspraak binnen een organisatie feitelijk wordt afgestraft, is dat gemakkelijker gezegd dan gedaan.
- Je kunt iemand vragen verantwoordelijkheid te nemen voor zijn gezondheid, maar gezondheid wordt beïnvloed door veel meer dan individuele keuzes alleen.
Wanneer we onvoldoende rekening houden met de omstandigheden, kan eigen regie ongemerkt veranderen in het neerleggen van verantwoordelijkheid bij het individu voor problemen die niet alleen door hem of haar veroorzaakt of opgelost kunnen worden. En dat is iets anders dan Positieve Gezondheid.
Eigen regie vraagt juist om ondersteuning
Werkelijke eigen regie ontstaat niet doordat de professional of leidinggevende verdwijnt. De rol verandert. In plaats van automatisch te bepalen wat goed is voor de ander, help je iemand om zelf te onderzoeken wat belangrijk is, welke mogelijkheden er zijn en welke stap haalbaar en betekenisvol voelt.
- Soms betekent dat vooral luisteren.
- Soms informatie geven.
- Soms mogelijkheden zichtbaar maken die iemand zelf nog niet zag.
- Soms structuur bieden.
- Soms juist begrenzen.
De kunst is dus niet om niets meer te doen, maar om niet onnodig over te nemen wat iemand zelf kan en wil bepalen. Dat vraagt vaak meer professionele vaardigheid, niet minder.
Van oplossen voor de ander naar onderzoeken met de ander
Dat is ook waarom werken met Positieve Gezondheid meer vraagt dan het invullen van een Spinnenweb. Het Spinnenweb kan helpen om breder naar het leven en de gezondheid van iemand te kijken. Maar uiteindelijk zit de verandering vooral in het gesprek dat erop volgt.
- Kun je werkelijk nieuwsgierig zijn?
- Kun je luisteren zonder onmiddellijk een oplossing klaar te hebben?
- Kun je verdragen dat iemand een andere prioriteit heeft dan jij?
- Kun je vragen wat iemand zelf zou willen veranderen?
- En kun je vervolgens samen onderzoeken wat daarvoor nodig is?
Institute for Positive Health benoemt zelf een interessante spanning: veel professionals zijn vanuit hun opleiding gewend om oplossingsgericht te werken en de regie over te nemen. Een belangrijke vraag is daarom juist hoe professionals de regie werkelijk bij de ander kunnen laten.
Dat vraagt om een verschuiving van:
“Ik weet wat goed voor jou is.”
naar:
“Jij kent jouw leven. Ik breng mijn kennis en ervaring mee. Laten we samen onderzoeken wat passend is.”
Daar ontstaat ruimte voor een meer gelijkwaardige samenwerking. Niet omdat professional en cliënt, medewerker en leidinggevende of werkgever en werknemer dezelfde rol hebben, maar omdat de ervaring en waarden van de ander serieus worden genomen.
De vraag is dus niet: wie is verantwoordelijk?
Misschien is dat wel de kern. We maken van eigen regie soms een discussie over verantwoordelijkheid.
- Is de professional verantwoordelijk of de cliënt?
- De werkgever of de werknemer?
- De coach of degene die wordt begeleid?
Maar zo zwart-wit is het meestal niet. Verantwoordelijkheden kunnen naast elkaar bestaan. Een werknemer kan verantwoordelijkheid nemen voor zijn keuzes en een werkgever kan verantwoordelijkheid dragen voor gezonde arbeidsomstandigheden. Een cliënt kan bepalen wat belangrijk voor hem is en een professional kan verantwoordelijkheid dragen voor goede, deskundige begeleiding.
Eigen regie gaat daarom niet over verantwoordelijkheid afschuiven, maar over de ander zoveel mogelijk zeggenschap laten houden over wat voor hem of haar belangrijk is.
En dat maakt een wereld van verschil.
Eigen regie begint met ruimte
Eigen regie betekent niet dat iemand alles zelf moet oplossen. Het betekent dat iemand zoveel mogelijk invloed houdt op wat belangrijk is, welke keuzes worden gemaakt en welke ondersteuning daarbij past.
Voor professionals vraagt dat om een andere houding, minder snel overnemen, meer luisteren, samen onderzoeken en ruimte laten voor wat voor de ander werkelijk van betekenis is.
Misschien begint het wel met één eenvoudige vraag:
“Wat is voor jou belangrijk?”
