Spiritualiteit kan enorm waardevol zijn. Ze kan helpen om betekenis te vinden, bewuster te leven, met verlies om te gaan en een diepere verbinding met jezelf en het leven te ervaren. Maar spiritualiteit heeft ook een schaduwkant. Want wat gebeurt er wanneer we spirituele ideeën niet gebruiken om onszelf beter te leren kennen, maar juist om delen van onszelf niet te hoeven voelen of aankijken?
Dan kan er sprake zijn van spirituele bypass.
Wat is spirituele bypass?
De term spiritual bypassing werd geïntroduceerd door transpersoonlijk psycholoog John Welwood. Hij gebruikte het begrip voor de neiging om spirituele overtuigingen en ervaringen te gebruiken om pijnlijke emoties, psychologische behoeften en onopgeloste problemen te vermijden. Een eenvoudig voorbeeld:
Je bent ontzettend boos op iemand. Maar je hebt geleerd dat een ‘spiritueel mens’ liefdevol, vergevingsgezind en positief hoort te zijn. Dus zeg je tegen jezelf:
- Ik mag niet boos zijn.
- Ik moet dit loslaten.
- Alles gebeurt met een reden.
- Ik moet in liefde blijven.
Van buitenaf kan dat heel bewust klinken. Maar ondertussen is de boosheid er nog steeds. Het verschil zit dus niet in het spirituele inzicht zelf. Vergeving, liefde, acceptatie en meditatie kunnen heel waardevol zijn.
De vraag is:
Gebruik je ze om dichter bij jezelf te komen of om niet te hoeven voelen wat er werkelijk in je leeft?
Daar zit voor mij de essentie van spirituele bypass.
‘Alles is liefde’ kan ook vermijding worden
Binnen spirituele kringen worden uitspraken gebruikt als:
- Alles is liefde.
- Alles gebeurt precies zoals het moet gebeuren.
- We zijn allemaal één.
- Wat je aandacht geeft, groeit.
- Blijf uit de negativiteit.
- Verhoog je frequentie.
Daar kunnen mooie filosofische of spirituele gedachten achter zitten. Maar ze kunnen problematisch worden wanneer ze worden gebruikt om de werkelijkheid niet meer volledig onder ogen te hoeven zien.
- Soms is iets pijnlijk.
- Soms doet iemand iets wat schadelijk is.
- Soms is er misbruik, manipulatie, verlies, verraad of onrecht.
- En soms is boosheid een volkomen begrijpelijke reactie op wat er gebeurt.
Bewustzijn betekent voor mij daarom niet dat we alleen het mooie willen zien. Het betekent juist dat we bereid zijn alles wat zich aandient eerlijk waar te nemen.
- Ook wat schuurt.
- Ook wat pijn doet.
Ook de kanten van onszelf die niet passen bij het beeld dat we graag van onszelf hebben.
Hoog en laag bewustzijn
Dit onderwerp kwam binnen mijn opleiding voor Gelukscoach regelmatig terug doordat ik jarenlang werkte met de bewustzijnsschaal van David Hawkins. Wat ik daarbij steeds opnieuw zag, was hoe snel mensen van een bewustzijnsschaal een soort rapportcijfer maken.
- Waar sta ik?
- Ben ik al boven de 200?
- Hoe kom ik hoger?
En vervolgens ontstaat de angst om weer te ‘zakken’. Daar kan een nieuwe vorm van spirituele vermijding ontstaan.
- Boosheid mag niet meer.
- Verdriet voelt als achteruitgang.
- Angst wordt gezien als ‘lage energie’.
En mensen of situaties die iets ongemakkelijks oproepen worden vermeden omdat ze zogenaamd ‘je frequentie verlagen’.
Maar dat is precies waar bewustzijn voor mij niet over gaat. Een bewustzijnsmodel is geen wedstrijd. Het betekent niet dat je een beter mens bent als je hoger scoort. Het interessante is juist:
Wat gebeurt er op dit moment in mij?
- Waarom word ik geraakt?
- Wat probeer ik niet te voelen?
- Waar verdedig ik mezelf?
- Wat wil ik liever niet onder ogen zien?
Daar begint bewustwording.
Je kunt ook verslaafd raken aan ‘hoge staten’
Spirituele bypass kan een hardnekkig vermijdingspatroon worden. Iemand zoekt dan steeds opnieuw ervaringen waarin alles licht, liefdevol, verbonden of betekenisvol voelt.
- Meditatie.
- Retraites.
- Ceremonies.
- Trainingen.
- Healing.
- Een volgende spirituele leraar.
- Nog een bewustzijnsniveau.
Op zichzelf is daar niets mis mee. Het wordt iets anders wanneer die ervaringen vooral nodig zijn om niet terug te hoeven keren naar ongemak, onzekerheid of pijn. Dan kan het gebeuren dat iemand op een meditatiekussen diepe rust ervaart, maar thuis nog steeds totaal ontregeld raakt door kritiek van een partner. Of spreekt over onvoorwaardelijke liefde, maar iemand die anders denkt onmiddellijk buitensluit. Of zichzelf als ‘verlicht’ ziet, maar nauwelijks kan omgaan met tegenspraak.
Dan wordt de interessante vraag niet hoe hoog die spirituele ervaring was.
Maar:
hoe integreert iemand die ervaring in het gewone leven?
Daar vindt uiteindelijk het echte werk plaats.
Hoe herken je spirituele bypass?
Het kan zich op allerlei manieren laten zien:
- pijnlijke emoties snel willen wegmediteren of ‘transformeren’;
- voortdurend positief willen blijven;
- boosheid, verdriet of angst als ‘laag bewustzijn’ beoordelen;
- conflicten vermijden onder het mom van vrede;
- te snel vergeven zonder werkelijk te verwerken wat er is gebeurd;
- alles verklaren vanuit karma, energie of het universum;
- grenzen niet aangeven omdat je ‘in liefde’ wilt blijven;
- mensen vermijden die ongemakkelijke gevoelens oproepen;
- trauma of psychologische problemen uitsluitend spiritueel verklaren;
- voortdurend op zoek zijn naar een volgende bijzondere ervaring;
- jezelf beschouwen als bewuster of verder ontwikkeld dan anderen.
Het probleem is dus niet spiritualiteit. Het probleem ontstaat wanneer spiritualiteit een verdedigingsmechanisme wordt.
Nieuw onderzoek naar spirituele bypass laat overigens ook zien dat dit genuanceerder ligt dan simpelweg zeggen dat iemand ‘onbewust’ of psychologisch zwak is. Voor sommige mensen begint spiritualiteit juist als een manier om met pijn om te gaan wanneer andere hulpbronnen ontbreken. De stap naar groei ontstaat wanneer spiritualiteit en psychologische verwerking uiteindelijk naast elkaar mogen bestaan in plaats van dat het ene het andere vervangt.En dan ontstaat spirituele superioriteit
Er bestaat nog een subtielere valkuil. We beginnen ooit met spiritualiteit om het ego beter te leren doorzien… en uiteindelijk gebruikt datzelfde ego onze spiritualiteit om zichzelf bijzonder te maken.
- Ik ben bewuster dan de meeste mensen.
- Ik zie dingen die anderen nog niet kunnen zien.
- Zij zitten nog in hun ego.
- Ik voel energieën die anderen niet waarnemen.
- Die mensen zijn nog niet zover.
Dat wordt ook wel spirituele superioriteit of spiritueel narcisme genoemd.
Psycholoog Roos Vonk en onderzoeker Anouk Visser onderzochten dit verschijnsel bij duizenden deelnemers. Zij vonden dat gevoelens van spirituele superioriteit samenhingen met onder andere communaal narcisme en de overtuiging dat men over bijzondere spirituele vermogens of inzichten beschikte. Hun conclusie is interessant: zelfs een praktijk die bedoeld is om het ego te overstijgen kan door datzelfde ego worden gebruikt voor zelfverheffing.
Dat sluit sterk aan bij wat ik zelf door de jaren heen heb gezien. Juist wanneer iemand zichzelf heel bewust, spiritueel of verlicht begint te vinden, ontstaat er een interessante nieuwe vraag:
Wie in ons wil eigenlijk zo graag bijzonder, bewust of verlicht zijn?
Spirituele wijsheid maakt je niet groter dan een ander
Voor mij is echte spirituele ontwikkeling daarom niet zichtbaar aan hoeveel bijzondere kennis iemand heeft verzameld. Niet aan hoeveel retraites iemand heeft gedaan. Niet aan de hoogte van een bewustzijnsscore. Niet aan het aantal volgers. En ook niet aan het vermogen om overal een spirituele verklaring voor te geven.
Ik vind het veel interessanter hoe iemand omgaat met:
- kritiek,
- macht,
- afwijzing,
- onzekerheid,
- grenzen,
- boosheid,
- verlies
- en mensen die totaal anders denken.
Juist daar ontmoeten we onszelf. Spirituele kennis kan ons helpen om ons ego te doorzien. Maar ze kan ook een nieuwe identiteit voor het ego worden. En dat verschil is soms verrassend moeilijk te herkennen.
Je lichaam kun je niet overslaan
Spirituele bypass speelt zich vaak sterk ‘bovenin’ af.
- We denken.
- Analyseren.
- Mediteren.
- Visualiseren.
- Verklaren.
Maar emoties zijn niet uitsluitend gedachten. Ze gaan ook gepaard met lichamelijke processen en gewaarwordingen.
- Boosheid kan spanning geven.
- Angst kan voelbaar zijn in ademhaling, buik of borst.
- Verdriet kan letterlijk zwaar voelen.
Wanneer we alleen maar proberen boven onze emoties uit te stijgen, kunnen we daardoor het contact verliezen met wat het lichaam ons vertelt. Bewustwording betekent voor mij juist:
naar beneden durven zakken uit al die mooie theorieën en werkelijk voelen wat er nu aanwezig is.
Niet verdrinken in emoties. Maar ze ook niet overslaan.
Spiritualiteit is niet het probleem
Dit vind ik een belangrijke nuance. Spirituele bypass betekent niet dat meditatie, bewustzijnswerk, vergeving of zingeving verkeerd zijn. Integendeel. Ze kunnen enorm behulpzaam zijn. Het gaat om hoe we ze gebruiken.
- Een meditatie kan je helpen een emotie beter te voelen en begrijpen. Maar dezelfde meditatie kan ook worden gebruikt om die emotie niet te hoeven voelen.
- Vergeving kan bevrijdend zijn. Maar te vroege vergeving kan soms betekenen dat iemand nog niet eens heeft durven erkennen wat hem of haar is aangedaan.
- Acceptatie kan diepe rust geven. Maar acceptatie kan ook worden verward met alles maar laten gebeuren.
Het verschil zit vaak niet in de methode. Het zit in onze intentie en bewustheid.
Wat dan wel?
Werkelijke groei vraagt niet dat je alleen je mooie kanten ontwikkelt. Juist niet. Het vraagt dat je bereid bent te kijken naar wat je liever niet ziet: je boosheid, jaloezie, angst, bewijsdrang, behoefte aan erkenning, controle, schaamte en de delen van jezelf die niet passen bij het spirituele beeld dat je misschien graag wilt neerzetten.
Zolang je alleen liefde en licht wilt ervaren, ken je jezelf maar voor de helft.
Dat is voor mij ook waar persoonlijke ontwikkeling soms ontspoort. Mensen blijven zoeken naar de volgende methode, training, retraite, healing of spirituele ervaring, terwijl onder die zoektocht ongemerkt dezelfde boodschap kan blijven liggen:
zoals ik nu ben, ben ik blijkbaar nog niet goed genoeg.
Daar ben ik anders naar gaan kijken. Persoonlijke groei betekent voor mij niet dat je jezelf eindeloos moet repareren of naar een ‘hogere versie’ van jezelf moet streven. Je bent al volledig mens met alles wat daarbij hoort. De uitdaging is niet om je donkere kanten weg te krijgen, maar om ze bewust te leren herkennen en er verantwoordelijkheid voor te nemen. Dat is iets heel anders dan erin blijven hangen.
- Boosheid voelen betekent niet dat je iedereen mag afblaffen.
- Angst erkennen betekent niet dat angst je leven moet bepalen.
- Je schaduw onder ogen zien betekent niet dat je destructief gedrag goedpraat.
Het betekent dat je stopt met doen alsof die delen er niet zijn. Want wat je weigert te zien, kan juist buiten je bewustzijn om je gedrag blijven bepalen.
Voor mij begint bewustwording daarom niet bij ‘hoger worden’, maar bij eerlijk worden.
En juist dat maakt spirituele bypass zo verraderlijk: je kunt jarenlang denken dat je groeit, terwijl je in werkelijkheid steeds slimmer bent geworden in het vermijden van jezelf. Want ook persoonlijke ontwikkeling kan een eindeloze zoektocht worden.
- Nog een opleiding.
- Nog een retreat.
- Nog een methode.
- Nog een inzicht.
- Nog een volgende versie van jezelf.
En ergens daaronder blijft dezelfde overtuiging bestaan:
zoals ik nu ben, ben ik nog niet goed genoeg.
Dan is zelfs persoonlijke groei een vlucht geworden.
Tot slot
Spiritualiteit verliest haar waarde wanneer ze een identiteit wordt die koste wat kost overeind gehouden moet worden.
Je hoeft niet altijd liefdevol te zijn.
Je hoeft niet altijd rustig te blijven.
Je hoeft niet overal betekenis in te zien.
En je hoeft al helemaal niet te bewijzen dat je ‘verder’ bent dan een ander.
Uiteindelijk gaat het erom dat je eerlijk durft te kijken naar wat er werkelijk in je speelt.
Ook wanneer dat ongemakkelijk is.
Ook wanneer je iets in jezelf tegenkomt waar je niet trots op bent.
Ook wanneer je moet toegeven dat je je vergist hebt, iemand hebt gekwetst of jezelf jarenlang iets hebt wijsgemaakt.
Voor mij begint daar werkelijke volwassenheid. Niet bij een spiritueel ideaalbeeld, maar bij de bereidheid om niets meer mooier te maken dan het is.
Werkelijke bewustwording begint waar je stopt met vluchten voor wat je niet wilt zien.
