Veel mensen denken bij geluk aan een prettig leven. Aan gezondheid, liefde, succes, zekerheid en de vrijheid om te kunnen doen wat zij belangrijk vinden. Daar is niets mis mee. Toch blijkt telkens opnieuw dat uiterlijke omstandigheden alleen geen blijvende vervulling kunnen bieden.
Je kunt veel hebben bereikt en je toch leeg voelen. Je kunt door anderen worden gewaardeerd en ondertussen twijfelen aan jezelf. Je kunt een druk en ogenschijnlijk succesvol leven leiden, terwijl je nauwelijks nog weet wat je werkelijk voelt of nodig hebt.
Misschien ontstaat een belangrijk deel van ons ongelukkig zijn niet doordat er iets ontbreekt, maar doordat we onszelf onderweg zijn kwijtgeraakt.
Het zelf dat we hebben opgebouwd
Vanaf onze vroege jeugd leren we hoe we ons moeten gedragen om liefde, veiligheid, erkenning en verbondenheid te ervaren. We ontdekken welke emoties welkom zijn en welke we beter kunnen verbergen. We leren wanneer we ons moeten aanpassen, sterk moeten zijn, moeten presteren of juist zo min mogelijk ruimte moeten innemen.
Zo ontstaat geleidelijk een persoonlijkheid waarmee we ons door het leven bewegen.
Die persoonlijkheid is niet per definitie onecht of verkeerd. Zij heeft ons geholpen om ons staande te houden. Veel patronen die ons later beperken, zijn ooit ontstaan als bescherming. Het kind dat zich niet gezien voelde, leerde misschien extra hard zijn best te doen. Het kind dat conflicten wilde voorkomen, werd mogelijk bijzonder zorgzaam en meegaand. Het kind dat zich onveilig voelde, probeerde controle te houden over alles wat er gebeurde.
Wat aanvankelijk bescherming bood, kan later echter een gevangenis worden.
Een kind kiest daar niet bewust voor. De behoefte aan liefde, verbondenheid en veiligheid is zo fundamenteel dat een kind eerder delen van zichzelf zal onderdrukken dan het risico te lopen die verbinding te verliezen. Het leert gevoelens in te houden, behoeften niet langer uit te spreken of zich te gedragen zoals de omgeving dat verlangt. Zo kan er een pijnlijke tegenstelling ontstaan tussen verbonden blijven met anderen en trouw blijven aan jezelf. Wat ooit noodzakelijk was om emotioneel overeind te blijven, kan op volwassen leeftijd het contact met de eigen gevoelens, grenzen en verlangens bemoeilijken.
We raken zo vertrouwd met onze rollen, overtuigingen en overlevingsmechanismen dat we ze gaan verwarren met wie we werkelijk zijn. We zeggen niet langer: ik heb geleerd om sterk te zijn, maar: ik ben nu eenmaal sterk. Niet: ik voel onzekerheid, maar: ik ben onzeker. Niet: ik vervul een bepaalde rol, maar: dit is wie ik ben.
Langzaam raken we geïdentificeerd met het zelf dat we hebben opgebouwd.
De eindeloze zoektocht buiten onszelf
Wanneer we het contact met onze diepere essentie verliezen, gaan we vaak in de buitenwereld zoeken naar iets wat we vanbinnen missen. We zoeken erkenning, status, succes, kennis, bezit of bevestiging. We hopen dat een nieuwe relatie, een andere baan, een opleiding, een spirituele ervaring of een volgend doel eindelijk het gevoel zal geven dat we goed genoeg zijn.
Soms werkt dat tijdelijk. Een succeservaring kan zelfvertrouwen geven. Waardering kan raken. Een nieuw begin kan energie vrijmaken. Maar wanneer geluk volledig afhankelijk blijft van omstandigheden, moet de buitenwereld ons voortdurend blijven voeden. Er is steeds iets nieuws nodig om de leegte niet te hoeven voelen.
Daarom kan iemand alles hebben wat volgens de buitenwereld nodig is voor een gelukkig leven en zich toch niet vervuld voelen. Niet omdat die persoon ondankbaar is, maar omdat uiterlijke resultaten het verloren contact met het innerlijke zelf niet kunnen herstellen. Geluk is dan een doel geworden dat voortdurend moet worden nagestreefd, in plaats van een kwaliteit die kan ontstaan wanneer we weer in verbinding komen met onszelf.
Meer dan een lichaam of een sociale identiteit
Onze tijd wordt sterk bepaald door zichtbaarheid, prestaties en identiteit. We worden aangemoedigd onszelf te beschrijven aan de hand van functies, overtuigingen, voorkeuren, diagnoses, politieke standpunten en sociale groepen. Deze aanduidingen kunnen nuttig zijn. Ze helpen om ervaringen te benoemen en om verbinding te vinden met anderen. Het gevaar ontstaat wanneer een label niet langer iets over ons vertelt, maar ons volledig gaat definiëren.
Een mens is meer dan zijn beroep, lichaam, verleden, overtuigingen of plaats binnen de samenleving. Ook gedachten en emoties vertellen niet het volledige verhaal van wie iemand is. Je hebt gedachten, maar je bent niet iedere gedachte die door je heen beweegt. Je ervaart emoties, maar je bent niet uitsluitend je angst, verdriet of boosheid. Je vervult verschillende rollen, maar je wezen gaat niet in die rollen op.
Achter alles wat je hebt geleerd, meegemaakt en opgebouwd, bevindt zich een diepere laag van je mens-zijn. Carl Jung sprak in dit verband over het Zelf, niet het dagelijkse ego of de sociale persoonlijkheid, maar de totaliteit van onze bewuste en onbewuste psyche. Het Zelf omvat ook de gevoelens, mogelijkheden en innerlijke kanten die we hebben verdrongen of nog niet hebben leren kennen. In spirituele tradities wordt dit diepere wezen soms het Ware Zelf, de essentie of de innerlijke Spirit genoemd.
Positieve Gezondheid begint met een andere vraag
Ook binnen Positieve Gezondheid wordt de mens niet gereduceerd tot een lichaam dat wel of niet goed functioneert. Gezondheid gaat eveneens over zingeving, kwaliteit van leven, mentaal welbevinden, meedoen en het vermogen om met veranderingen en uitdagingen om te gaan.
De vraag is daardoor niet alleen: Wat is er met je aan de hand?
Een minstens zo belangrijke vraag is: Wat is voor jou werkelijk van betekenis?
Die vraag kan confronterend zijn. Want het antwoord ligt niet altijd in het leven dat we hebben opgebouwd. Soms ontdekken we dat we vooral bezig zijn geweest met voldoen aan verwachtingen. Dat we doelen nastreven die ooit door anderen belangrijk werden gevonden. Dat we voortdurend zorgen, presteren of doorgaan, zonder nog te weten of dit leven werkelijk bij ons past.
Eigen regie betekent daarom niet alleen dat je zelfstandig keuzes maakt. Het betekent ook dat je onderzoekt vanuit welk deel van jezelf je kiest. Kies je vanuit angst, bewijsdrang en aanpassing? Of ontstaat een keuze vanuit verbinding met je waarden, je lichaam, je grenzen en datgene wat voor jou betekenis heeft? Werkelijke eigen regie vraagt om zelfkennis.
Geluk is niet hetzelfde als je altijd goed voelen
Wanneer geluk wordt opgevat als de afwezigheid van ongemak, ontstaat al snel een nieuw masker. We vinden dat we positief moeten blijven, dankbaar moeten zijn en ons goed moeten voelen. Verdriet, boosheid, twijfel en angst worden dan gezien als obstakels die zo snel mogelijk moeten verdwijnen. Maar juist het onderdrukken van deze gevoelens vergroot de afstand tot onszelf.
Geluk betekent niet dat het leven voortdurend aangenaam is. Het betekent evenmin dat pijn, verlies en onzekerheid verdwijnen. Een dieper geluk ontstaat wanneer we onszelf niet langer hoeven te verlaten zodra het leven moeilijk wordt.
Wanneer we kunnen voelen zonder volledig door gevoelens te worden beheerst. Wanneer we onze kwetsbaarheid niet langer als zwakte behandelen. Wanneer we niet voortdurend hoeven te bewijzen dat we waardevol zijn. Dan ontstaat ruimte.
Ruimte om eerlijker te leven. Om grenzen te voelen. Om keuzes te herzien. Om te erkennen wat niet langer klopt. En om opnieuw verbinding te maken met wat onder alle aanpassing aanwezig is gebleven.
De weg terug naar jezelf
Jezelf terugvinden betekent niet dat je alle rollen, verantwoordelijkheden en ambities moet afwijzen. Het betekent dat je ze niet langer verwart met je diepste zijn. Je kunt een beroep uitoefenen zonder uitsluitend je beroep te zijn. Je kunt ergens in geloven zonder je volledig in een overtuiging op te sluiten. Je kunt succes waarderen zonder je eigenwaarde ervan afhankelijk te maken. Je kunt voor anderen zorgen zonder jezelf voortdurend te verlaten.
Jezelf terugvinden vraagt soms ook om rouw. Rouw om wat vroeger niet kon worden gevoeld, uitgesproken of geleefd. Om grenzen die niet mochten bestaan, behoeften waarvoor geen ruimte was en mogelijkheden die werden aangepast aan wat anderen nodig hadden. Die rouw betekent niet dat we in het verleden moeten blijven hangen. Zij kan juist ruimte maken voor een vrijer en authentieker leven.
Het proces begint met waarnemen. Welke patronen herhalen zich in mijn leven? Waar pas ik mij aan terwijl iets in mij protesteert? Welke verlangens komen werkelijk uit mijzelf, en welke zijn ontstaan uit angst, vergelijking of behoefte aan erkenning? Wat voel ik wanneer ik even niet bezig ben met wat anderen van mij verwachten?
Dit vraagt geen strijd tegen de persoonlijkheid. Het vraagt bewustzijn, mildheid en moed. De beschermingslagen hoeven niet met geweld te worden afgebroken. Ze mogen worden gezien, begrepen en stap voor stap losgelaten wanneer ze niet langer nodig zijn. Daaronder vinden we niet noodzakelijk een perfect of voortdurend gelukkig mens. We vinden iets meer authentiek, een mens die meer aanwezig is, beter kan voelen wat klopt, bewuster kan omgaan met tegenslag en minder afhankelijk wordt van uiterlijke bevestiging.
Misschien is dat de diepere betekenis van geluk en gezondheid, niet dat alles in het leven maakbaar wordt, maar dat we onszelf niet langer verliezen in alles wat ons overkomt. De weg naar geluk is dan geen eindeloze zoektocht naar iets buiten onszelf. Het is de weg terug naar wie we onder alle lagen altijd al waren.
